Thái Bá Tân (Viết năm 1979)
     

Thay lời tựa

1
Thưa bạn đọc, tôi Thái Tân, người dịch
Cuốn Don Juan các bạn đọc bây giờ.
Đang dịch giở, lúc đầu tôi chỉ thích
Viết đôi lời tán nhạo kiểu vu vơ,
Nhưng bất chợt được thành công kích thich,
Tôi nảy luôn ý định cũng bằng thơ
Viết một cuốn song song cùng nguyên bản
Là Don Juan của tôi, hầu các bạn.

2
Nhưng trước hết ở đây, xin nói rõ:
Đáng quan tâm là tác phẩm thiên tài
Của Bairơn, và chúng ta vì nó
Bỏ thì giờ cùng nghiền ngẫm. Còn ai
Bỗng thấy chán vì lý do này nọ,
Hay giữa chừng muốn đổi món cho tai,
Thì cứ việc thơ tôi mời thưởng thức,
Nhưng nếu dở, - khó tiêu, không được bực!
 
3
Về hình thức, sách tôi không phức tạp -
Cứ một chương tác giả, một chương mình.
Và khổ thơ tôi cũng dùng octave,
Cũng bông đùa và giọng kể thông minh.

Về số câu - tất nhiên không kể nháp -
Của Bairơn: hai vạn, nghĩ mà kinh.
Còn của tôi - vốn là anh khiêm tốn -
Chỉ vạn mốt, hay ít hơn cũng ổn.

4
Về bố cục, chương đầu tôi định tán,
Cho vui thôi, về đủ chuyên, đủ điều:
Về nghệ thuật, về cái vui, cái chán,
Về hòa bình, về chiến sự, tình yêu…
Và đôi lúc cả về tôi, về bạn,
Về thị trường, về cơm củi, nồi niêu…
Nghĩ cho cùng đây không là việc xấu -
Đến Bairơn cũng còn mê chuyện gẫu!

5
Rồi tiếp đến, đi sâu vào câu chuyện chính -
Phịa, tất nhiên, nhưng không phải hoàn toàn.
Trong khoảng độ mười bảy chương tôi định
Kể về người na ná giống Don Juan,
Là anh bạn của tôi, quê Nghệ Tĩnh,
Cũng yêu đời, cũng trẻ đẹp, bất an,
Cũng thông minh, chỉ yêu đương hơi yếu,
(Không bằng tôi, chứ nói chung cũng hiểu).

6
Chuyện bắt đầu ngày anh ta còn bé
Sống nông thôn, no hay đói thế nào,
Rồi cứ thế dần dần tôi sẽ kể
Chuyện học hành, yêu và ghét ra sao.
Về cả chuyện gia đình cùng bố mẹ,
Về xóm lang, từ giếng nước bờ ao,
Đến tập quán địa phương - tôi kể hết
Vốn là chỗ thân nhau nên tôi biêt.

7
Rồi sau đó ra nước ngoài ăn học,
ở Matxcơva trong sáu bảy năm trời.
Như phần lớn dân choa, tôi không bốc,
Anh ta hiền, học giỏi, chẳng ham chơi,
Nên tốt nghiệp loại ưu, thưa bạn đọc,
Rồi trở thành phiên dịch, khắp mọi nơi,
Từ Đông Âu đến Tây Âu - Anh, Pháp, ý
Anh ta đi, nhìn nghe và suy nghĩ.

8
Trong những chuyến đi xa du lịch ấy
Cũng như khi đang theo học ở trường,
Những chuyện lạ, giật gân anh ta thấy,
Đuợc khối nàng để ý, tỏ lòng thương…
Còn kết quả ra sao - vâng, hết thẩy,
Tôi kể dần xen kẽ giữa nhiều chương.
Nhưng cái chính ở đây, xin nói trước,
Là phần chuyện khi anh ta về nước.

9
Trong tiểu thuyết của tôi, tôi rất muốn,
Vẽ anh ta như nhân vạt điển hình
Của lớp trẻ vốn sinh sau đẻ muộn,
Được học hành tử tế, khá thông minh,
Lại có dịp sống Tây Tàu khắp chốn,
Họ say sưa, luôn năng nổ, nhiệt tình
Và rất muốn đem những gì học được
Cùng người khác góp phần xây dựng nước.

10
Một ý định đáng khen! Nhưng tiếc họ
Do nhiều năm lưu học phải xa nhà,
Cái thực tế của nước mình không rõ,
Nên vội vàng, hay nóng nảy - và ta
Ta sẽ thấy họ bắt đầu đau khổ.
Một số mơ được trở lại nước Nga.
Một số khác thích nghi cùng cuộc sống,
Hoặc lặng lẽ đấu tranh và hy vọng.

11
Nhân vật tôi là anh người như thế -
Đầy nhiệt tâm, rất trong trắng, chân thành,
Tin vào sức, vào tài năng, tuổi trẻ,
Nghĩ bây giờ đã đến lúc đấu tranh
Với những điều bất công. Nhưng đâu dễ!
Bất công nhiều, lại khôn khéo hơn anh,
Nên dễ hiểu: anh bạn tôi liên tục
Bị nhiều vố khá đau cùng một lúc.

12
Nhiều cái đúng, nhiều cái sai lồ lộ
Anh bạn tôi lên tiếng nói. Mọi người
Cũng lắng nghe, nhưng để rồi sau đó
Lại biến thành câu chuyện giễu, trò chơi.
Nhiều việc tốt bạn tôi làm, rất cố,
Cũng bị cười và hiểu lệch. Khắp nơi
Người ta xem như một anh hài hước,
Điều anh ta không thể nào hiểu được

13
Nguyên nhân chính của việc trên có lẽ
Là cái lớn bạn tôi học, về nhà,
Khác cái nhỏ đang còn trong thực tế,
Nên thường tình - do thất vọng, anh ta
Đã thay đổi rất nhiều nghề vì thế:
Từ làm anh phiên dịch miệng tiếng Nga
Đến biên tập, rồi mấy năm nhà giáo,
Và cuối cung là viết văn, làm báo.

14
Một thế hệ vừa lớn lên, day dứt
Tìm lối đi và chỗ đứng cho mình,
Bằng suy nghĩ và việc làm đẹp nhất,
Như nảy mầm, hạt giống nhú chồi xanh.
ừ, đôi lá có thể sâu, què quặt,
Nhưng vẫn là hạt giống của vườn anh.
Cần bảo vệ, cần chăm nom khôn khéo,
Đừng quá thô mà để chồi lụi héo.

15
Anh bạn tôi, cứ công bằng mà nói,
Là một anh rất đáng quí, phần nào
Tuy bồng bột và ít nhiều nóng vội,
Nhưng cần cù, làm việc tốt, thanh cao.
Thế mà vẫn không được ưa, khốn nỗi,
Tôi thực tình cũng chẳng hiểu vì sao…
Thôi, bạn đọc cứ chờ khi vào chuyện,
Tôi sẽ kể dần dần theo diễn biến.

16
Tôi sẽ kể việc anh ta thất vọng
Suýt cực đoan gây những chuyện trêu đời,
Cả ý nghĩ ra ngước ngoài vượt sóng,
Cả thất tình, thành phá phách, ăn chơi.
Nhưng rốt cục lại tin vào cuốc sống,
Được mọi người lại yêu quí khắp nơi…
Tôi là thế, ưa bông lông chuyện gẫu,
Nhưng viết truyện đúng gu và có hậu.


17
Thơ của tôi chắc nhiều người đã đọc -
Có thể hay nhưng quả đúng rất buồn.
Bản thân tôi cũng nhiều khi phát khóc
Vì viết nhiều đau khổ, nước mắt tuôn….
Mà đời này ai không vui là ngốc,
Nên bây giờ tôi cầm bút thử luôn
Cách viết khác, nghĩa là tôi bắt chước
Lord Bairơn cho thêm phần hài hước.

18
Trong văn học của nước ta, tôi nghĩ,
Chắc chưa ai viết tiểu thuyết cách này,
Tức là viết satỉre dài, triết lý
Xen những lời vô hại, tếu. Hôm nay

Tôi thử viết, nhưng rất mong các vị
Đừng cho rằng tôi muốn tỏ ta đây -
Không, nhân tiện có Don Juan, tôi thích
Thêm chút đỉnh gọi là phần người dịch.

19
Tôi tự cho tôi là anh dũng cảm -
Trong khó khăn và tiêu cực bây giờ,
Sống tập thể, cơm ba hào mà dám
Dịch từ đầu cho đến hết bằng thơ
Một tiểu thuyết mười bẩy chương nguyên bản,
Mà bây giờ còn liều lĩnh ước mơ
Viết kèm theo một cuốn riêng như thế,
Dù viết xong - được in không phải dễ!

20
Khó hay không nghề dịch thơ?- Điều đó
Nói ra đây tôi sợ quá dài dòng.
Cũng dễ thôi: đặt đúng từ, đúng chỗ,
Rồi ít nhiều thêm bớt, thế là xong.
Nhưng cái dễ của một ngôi nhà đổ
Mà bây giờ ta sẽ phải mất công
Dựng lại đúng như xưa. Như người khác,
Tôi cũng cho dịch khó hơn sáng tác.

21
Hainơ nói: Dịch như cô con gái,
Nếu đẹp thường hay không trung thành!
Cũng đúng thôi, muốn thơ hay ắt phải
Thay một vài chi tiết, miễn là anh


Đừng paser la mesure. Ngược lại,
Cô người tình ta chọn sẽ rất kinh.
Còn riêng tôi, khoản này tôi chẳng giấu -
Tôi chán ngưòi thủy chung … nhưng rất xấu.

22
Khoan, bạn đọc, đừng trách tôi, gượm đã!
Vâng, thủy chung là đức tính bao giờ
Cũng đáng quý, nhưng nhiều anh thái quá
Bám theo từ mà bêu xấu Nàng Thơ.
Nói thì cho là tìm sâu vạch lá,
Chứ lúc này lắm anh dịch lơ mơ,
Nghĩa là rất chối tai, tôi muốn nói,
Nhưng bí vần, đành ép từ – xin lỗi!

23
Tôi rất tiếc là vừa qua Văn Nghệ
Mấy bài thơ tôi dịch đã thẳng thừng
Vứt vào sọt và bảo tôi: Có thể
Dịch tốt, vần, rất, rất là… Nhưng
Chưa được sát từng câu từ, vì thế
Không thể in! Tôi phải chịu và…Nhưng
Đây là chốn mạch rừng tai vách,
Xin các vị có gặp ai đừng mách!

24
Nghề của tôi đúng là nhiều gian khổ,
Xin cứ đem cùng các vị giãi bày.
Ai cũng biết dịch thơ là rất khó,
Nhất là làm người đọc phải khen hay.
Mà dịch thuật đang là điều cãi cọ
Của các nhà thông thái khắp Đông Tây.
Nghĩ lắm lúc không ngẫu nhiên chữ dịch
Lại có vần với câu tùy sở thích.

25
Thơ của tôi đúng là thơ người khác!
Hình như xưa tôi đã nói câu này.
Cả thơ dịch cũng như thơ sáng tác,
Dù thế nào - dịch dở cũng như hay,
Tôi đều gọi là thơ tôi, thật ác,
Có một ông lạ mặt mới gần đây
Đến gây sự với chính tôi, và nói:
Ông ăn cắp thơ người ta là giỏi!

26
Một số anh xem thơ tôi cũng thích,
Nhưng xem xong, rất tiếc, lại lắc đầu:
Thơ anh viết không khác thơ anh dịch -
ý rồi vần, rồi từ ngữ giống nhau!
Biết làm sao, những điều trên chỉ trích,
Suy cho cùng không vô cớ, đâu đâu,
Nên mới có cái ông kia hôm ấy
Đến mắng tôi rất thẳng thừng như vậy.

27
Quả là có giống nhau, tôi đồng ý,
Nhưng giống nhau trên phương diện câu vần.
Còn khác nhau là văn phong, là ý,
Là tính người, tính dân tộc, vân vân…
Mà, vả lại, chính tôi, thưa các vị,
Tôi là người cùng viết, dịch - Thái Tân.
Khi anh dịch, cũng như khi anh viết,
Có cái chung, theo tôi là cần thiết.

28
Bài thơ dịch thấy hay hay, bạn đọc
Có thể nêu một câu hỏi nghi ngờ:
Trong bài kia bao phần trăm anh bốc,
Và bao phần còn lại của nhà thơ?
Vâng, câu hỏi thực tình là rất hóc,
Xin nói đây, không một chút mập mờ:
Rằng bài đó, của hoàn toàn tác giả,
Nhưng đồng thời là của tôi tất cả!

29
Nay thơ dịch của chúng ta phải nói
Khá hơn xưa, xuất bản tốt hơn nhiều.
Báo, tạp chí thi nhau in sôi nổi,
Không ít bài được người đọc thích, yêu.
Nhưng nhiều vị cứ dịch, in vô tội,
Ai đau lòng mà góp ý, họ kêu:
Cái nghề dịch như bông hoa, thiết nghĩ,
Phải chia đều cho mỗi người một tý!

30
Đọc Don Juan của tôi không ít vị
Chắc sẽ xem nguyên bản rồi lắc đầu,
Đưa ngón tay tra từng từ, tưng ý
Và thở dài: Hắn dịch đẩu đầu đâu!
Điều  ấy đúng, hay là sai:? Tôi nghĩ
Cái việc này ta nên gác lần sau,
Chỉ muốn nhắc: Don Juan trong nguyên bản
Viết rất hay, của tôi - không được chán!

31
Trong nghề thơ, theo ý tôi khó nhất,
Và tốn công là cái mục tìm vần.
Tôi còn nhớ một hôm, xin kể thật,
Tôi tiếc mình sao lại cứ Thái Tân!
Vì sao ư? Vì ở câu thứ nhất
Là Bairơn chứ không phải Bairân
Mà chữa lại tên người không phải dễ
Tôi suýt đổi thành Thái Tơn vì thế.

32
Dịch Don Juan, một vấn đề không nhỏ
Là khổ thơ octave khá đau đầu.
Các vị xem: hai nghìn năm trăm khổ,
Đều ba vần cho mỗi khổ tám câu.
Riêng câu sáu, câu năm thì thậm khó -
Đứng giữa chừng nghe không đâu vào đâu.
Nhưng phải dịch - hình thức thơ cần thiết.
Về điều này, tôi khác xa Bằng Việt.

33
Cần phải nói là khổ thơ octave
Cùng thể thơ Sonnet rất phiền hà
Và một số khổ thơ Âu phức tạp
Tôi đưa vào tiếng Việt mấy năm qua,
Nếu sống nổi qua thời gian, bão táp
Và trở thành hạt giống mới vườn ta,
Thì các vị một ngày kia ăn trái,
Cũng đừng quên tôi từng ăn thất bại.

34
Tôi thất bại trong thơ, trong cuộc sống,
Trong tình yêu, trong cả việc kiếm tiền.
Đường tôi đi không thẳng đều, không rộng.
Với mọi người, tôi là ngốc, là điên…
Không ai hiểu?… Biết là sao, hy vọng,
Tôi bắt mình làm việc - đúng như điên!
Và có thể sẽ đạt điều đã định.
Xin đừng quên tôi là dân Nghệ Tĩnh!

35
Một điều nữa; xem thơ tôi chắc hẳn
Mọi người chê là ưa tếu, khôi hài…
Xin cải chính: Tôi là anh đứng đắn,
Tuy hơi buồn - và cũng tốt như ai.
Chỉ một cái làm người nghe phát bẳn
Là gần đây tôi mắc bệnh nói dai -
Như lúc nãy, định mấy lời phi lộ,
Thế mà đã kéo dài băm mấy khổ!

36
Thôi, quá đủ! Xin mời xem chuyện chính.
Tha cho tôi cái thói thích lề mề.
Các vị muốn, chương sau, như đã định,
Ta lại còn tiếp tục tán, khen chê.
Và vuối cùng, đừng trách tôi hợm hĩnh,
Xin trích đây câu nói của Đantê,
Là cơm đã dọn xong, thưa các vị,
Mời cứ ăn, mỗi người theo một ý!


Chương một    
        
1
Thế là tôi chương đầu tiên dịch hết,
Chương đầu tiên trong mười bảy chương dài
Của tiểu thuyết Don Juan, giờ mỏi mệt,
Tôi lắc đầu: Cứ nghĩ, chết gì ai.
Và thú thật, tính tôi ưa tán phét,
Nhất là khi có rượu uống lai rai.
Nên các vị nếu không ai phản đối,
Thì ta tán ít chơi, khoan hẵng vội.

2
Vâng, không vội, tiểu thuyết tôi có lẽ
Gác lại sau như gác của ăn dần.
Trong chương một ông Bairơn đã kể
Về khá nhiều các chi tiết giật gân.
Nhưng bây giờ ta đổi gam, vì thế
Tôi là người xin dẫn chuyện - Thái Tân,
Vì dịch xong, tôi thấy sao ngứa ngáy,
Rất muốn tán một vài điều gì đấy.

3
Điều thứ nhất, là tôi vô cùng tiếc
Đã trót dịch Don Juan, chuyện thế này:
Sau mấy tháng rất say sưa làm việc,
Dịch xong rồi, đưa bạn đọc, khen hay.
Tôi rất khoái, tất nhiên, nhưng một việc
Đã làm tôi khó nghĩ - quả hơi gay,
Là mọi người cứ trêu tôi sau đó,
Như thể tôi là Don Juan, thật khổ.

4
Xét nhiều lẽ, tôi là anh khác hẳn
Với Don Juan trong câu chuyện vừa rồi.
Về tư cách: tôi hoàn toàn đứng đắn.
Về tuổi đời cũng chỉ đáng em tôi,
Hay thậm chí là con… Ta, chắc chắn
Chẳng người nào ưa chuốc vạ lôi thôi.
Trong cuộc sống, hiểu nhầm nhau rất dễ.
Tôi nghiêm túc, xin  đừng đùa như thế.

5
Tôi không trách không ghét Juan, hẳn vậy,
Tuy anh ta cũng đáng trách phần nào.
Mà hình như cả Bairơn điều ấy
Cũng hoàn toàn không lên án là bao.
Xin thú thật: Juan chứ tôi lúc ấy,
Không biết mình sẽ đứng vững ra sao.
Thì Bairơn, Juan, Tân - không giống cả,
Nhưng theo vần, cũng ít nhiều na ná.

6
Tên Don Juan trong văn thơ thế giới
Kể xưa nay được nhắc đến khá nhiều.
Nhưng Don Juan của Bairơn rất mới -
Một anh chàng chỉ biết sống và yêu,


Và làm mồi cho các bà đủ giới,
Trong bể tình và khoái lạc phiêu diêu.
Nhưng ấy thế mà khối anh tinh nghịch
Rỉ tai tôi: Được như Juan cũng thích!

7
Tôi, con cháu Ađam, xin nói thật
Rằng đôi khi cũng muốn lập gia đình,
Nhưng đọc lại những pha gay cấn nhất
Của vợ chồng Inez, nghĩ mà kinh!
Mà khoản này tôi là anh nhút nhát,
Khốn một điều, thư viện lắm cô xinh!
Tôi đồng ý: vợ con là lẩm cẩm,
Nhưng ngồi dịch, liếc bàn bên không cấm!

8
Theo tôi biết, nhiều anh trong các vị
Đọc Don Juan chưa hiểu hết một điều,
Là Bairơn đã cố đưa nhiều ý
Lên án đời qua cốt chuyện tình yêu.
Ai không tin xin cứ mời đọc kỹ -
Đánh nhẹ nhàng mà thâm độc bao nhiêu!
Nhất là giới mà nhà thơ đang sống,
Từ giáo dục đến tình yêu, danh vọng.

9
Không vô cớ: cho in chương thứ nhất,
Chính Bairơn không dám ký tên mình:
Ông đã nói quá nhiều điều sự thật
Về cuộc đời một xã hội văn minh
Mà dã man với hai bàn tay sắt
Chuyên giết người, là xã hội nước Anh.
Tôi nghe nói: chính ông thầu xuất bản
Chưa in hết, đã phải ra tòa án.

10
Về tác phẩm Don Juan tôi dám chắc
Không nói ra, ai cũng biết: thiên tài!
Cả những bậc phê bình luôn nghiêm khắc
Cũng gật gù: quả có một không hai!
Nhưng dẫu sao, nhân đây tôi xin nhắc
Để mọi người đừng vô ý hiểu sai:
Tư tưởng lớn được gói trong cái vỏ
Là tình yêu. Bairơn tài chỗ đó!

11
Tôi nói thế tất nhiên là có cớ:
Mới hôm kia, ở tòa soạn Kim Đồng
Có một bà gặp tôi liền hoảng sợ
Và nói gì, các bạn đoán ra không?
Bà ta nói: anh Tân, tôi không nỡ…-
Rồi ngập ngừng trước cả đám rất đông,
Tôi không nỡ đưa Juan cho con gái.
Chẳng giấu anh, thơ hay, nhưng tôi ngại...

12
Tôi đã suýt cười to, may giữ được.
Kể Don Juan - anh ta trai trẻ phần nào
Hơi nguy hiểm… ừ thì ai biết trước,
Nhưng sách này có đọc đã làm sao!
Chả con bà, một sinh viên trường Dược,
Thích thơ tình (chắc lại muốn nâng cao
Về nghiệp vụ) nên một hai bắt mẹ
Mượn Don Juan, nhưng không ngờ lại thế.

13
Thơ Bairơn rất moral, vô tội.
Chính nhà thơ cũng nói thế nhiều lần.
Bà kia lo? Quả là không hiểu nổi -
Tôi dịch bấy giờ chưa đến chỗ giật gân,
Nghĩa là đến chỗ Juan…à xin lỗi,
Bỏ quần đùi để lo chạy thoát thân!…
Nghe nói bà rất nghiêm khi duyệt sách
Cho con người, nên con bà - chả trách!

14
Tôi đã thức suốt cả đêm tối đó
Và rất lo số phận tập thơ này,
Vì biết trước: được đem in thật khó,
Chiều các nhà xuất bản quả rất gay.
Và hơn nữa, khối anh như bà nọ
Đang gầm gừ… Ôi phải tính sao đây?
Mà nhân tiên, này các cô gái trẻ,
Trước khi đọc Don Juan, nên hỏi mẹ!

15
Tôi cũng giống Bairơn, nên rất muốn
Được người xem góp ý một đôi điều,
Cốt để họ giúp tôi khi chưa muộn,
Khỏi lầm đường, đi chệch hướng mục tiêu.
Và cũng giống Bairơn, tôi khiêm tốn,
Nên tha hồ các vị muốn bao nhiêu
Xin cứ chê, đừng lo tôi này nọ,
Tuy việc tôi ưa được khen là có.

16
Cứ mặc sức khen và chê, mặc sức,
Tôi là anh có thể nói: hơi lì.
Trên đời này quả nhiều khi tôi bực,
Và tôi buồn, rất tiếc, cũng nhiều khi.
Nên các bạn cứ cười chê mặc sức,
Có buồn thêm tí nữa - chẳng hề chi.
Cứ đánh chửi, trêu chê - tôi không ngại,
Nhưng các bạn tha cho tôi hai cái:

17
Cái thứ nhất mà tôi run có lẽ
Là cái tệ ngâm thơ Tây qua Đài.
Nhiều bạn đọc chắc cũng cho là thế.
Đã nhiều lần tôi bỏ phải ngoài tai
Cả những bài thơ hay, vì có thể
Đọc bình thường, thì với giọng bi ai,
Người ta hát, rất lê thê, đơn điệu,
Làm ý thơ thành rối ren, khó hiểu.

18
Thơ lục bát, thơ xưa thì còn đỡ,
Giống dân ca nên chấp nhận phần nào,
Chứ thơ mới, thơ Tây thì dễ sợ,
Nghe nhạt phèo, lạc lõng chẳng làm sao.
Thử nghĩ xem: Một ông Tây vô cớ,
Mũi lõ, tóc vàng bỗng í ới ca dao,
Thêm tiếng đàn, tiếng sáo tre dìu dặt,
Nên thơ vui mà nghe rơi nước mắt.

19
Vâng, có thể it nhiều tôi nói quá,
Nhưng hãy tin: cứ đúng lúc mười giờ,
Là đau khổ, tôi thu bàn, vội vã
Ra khỏi phòng vì sợ buổi Tiếng thơ.
Loa công cộng xưa nay không ai lạ,
Chẳng để anh nào yên tĩnh mà lơ mơ.
Tôi không giấu: Những dòng này tôi viết
Đúng lúc trốn không nghe Trần Thị Tuyết!

20
Cái thứ hai mà làm tôi bực nhất
Là nghe “choa” bắt chước giọng miền ngoài!
Chỗ cùng quê với nhau, tôi nói thật,
Tôi coi thường và khó chịu với ai
Bị pha tiếng, gốc của mình để mất.
Một số từ đang đúng cố tình sai,
Như xung xướng, con châu,…nghe thật chối,
Không Bắc, Nam, không Nghệ An, Hà Nội.

21
Cái quý nhất trong ta là Tổ quốc,
Là nơi ta cất tiếng khóc chào đời,
Là những tiếng rất dịu dàng thân thuộc
Mẹ ta ngồi ru hát điệu à ơi.
Những tiếng ấy lớn lên ta bắt buộc
Mang theo mình, mang mãi mãi khắp nơi -
Tiếng đẹp nhất là tiếng ngày xưa mẹ
Dạy ta nói câu đầu tiên thuở bé

22
Bạn có thể cho rằng tôi này nọ,
Rằng địa phương, rằng khe khắt, cầu toàn -
Tôi không chối: tôi là dân cá gỗ
Và tự hào sinh ở đất Nghệ An,
Đất của những ông đồ xưa nghèo khó,
Nhưng cần cù, khí khái, ghét làm quan.
Tôi tự hào về quê hương cách mạng,
Về Xô-viết, về đồ Nho, khoa bảng,

23
Và ghê tởm những người nào khinh bỉ
Hay không vui khi phải nói quê mình.
Họ học người cách nói năng suy nghĩ,
Xấu tốt quê nhà hết thẩy họ coi khinh.
Tôi xin nhắc - vâng thì không tế nhị -
Nhưng không thừa: Người chế diễu thần linh
Và phản bội quê hương, theo Thần Khúc
Sẽ bị nhốt tầng cuối cùng địa ngục!

24
Esquis fuit quin lacrimaret?
Xixêrông đã nói thế một lần.
Tôi từng khóc trong các bài sonnet,
Và mọi người bắt đầu nghĩ: Thái Tân
Chỉ làm thơ về tình yêu mỏi mệt,
Về cái buồn, cái đơn độc, vân vân.
Nhưng Don Juan mới, hay và sôi nổi
Đã bất chợt làm thơ tôi thay đổi.

25
Chất hài hước và khổ thơ octave,
Giọng tự nhiên, cách đả kích, tiếng cười,
Một cốt truyện nhẹ nhàng không phức tạp,
Một kiểu nhìn chua chát mà vui tươi -
Don Juan đến, bất ngờ như bão táp,
Mang trong mình cái khỏe tuổi hai mươi.
Và Nàng Thơ của tôi như cô gái
Bị bỏ rơi, nay được yêu, sống lại.

26
Oh Muse, ôi Nàng Thơ, có biết
Tôi muốn sao các câu chữ đời này
Phải vang lên, rung lên băng tiếng Việt
Thành những vần thơ đẹp, lớn và hay.
Tôi đã sống, yêu, suy tư và viết
Với tấm long còn trong trắng, mê say;
Tôi nghĩ thơ sẽ trào dâng mạnh mẽ,
Nhưng rất tiếc, tạm thời chưa được thế.

27
Tôi vẫn tin có con ma nào đấy
Ngủ trong tôi rất có thể bất ngờ
Một ngày kia bỗng cựa mình tỉnh dậy
Đem phép màu đánh thức cả Nàng Thơ.
Và thơ tôi như chiếc hồ lúc ấy,
Nén lâu ngày dưới sức nặng ước mơ,
Đầy ắp nước, sẽ tự mình cởi trói,
Và cuộn chảy, không sức nào ngăn nổi.

28
Nhưng ngày ấy, than ôi, bao giờ tới?
Con ma kia tôi vừa nói, ma nào?
Và không lẽ suốt đời tôi phải đợi,
Phải bắt mình chờ may rủi hay sao?
Không, cuộc sống xung qunah đang đổi mới,
Đang tràn đầy nhiều thử thách lớn lao.
Tôi tự xem là nhà thơ, vì thế
Tôi phải viết, viết chừng nào có thể.

29
Tôi muốn đưa vào thơ tôi tất cả
Cảnh mùa xuân cây nẩy lộc đâm chồi,
Cảnh chết chóc, cảnh chiến tranh tàn phá,
Cảnh hòa bình, cuộc sống mới sinh sôi,
Và cả cảnh một ngày kia mới lạ,
Cả việc đời, cả tiếng nói tim tôi…
Và việc viết những điều tôi muốn đó
Đã làm tôi vừa vui, vừa đau khổ.

30
Vâng, đau khổ là khi ta phải thấy
Cảnh bất công và trái ngược trong đời;
Khi ta muốn đấu tranh, không chịu vậy,
Nhưng ta buồn, vì bất lực khắp nơi.
Và đau khổ cũng là khi ai đấy
Sức có thừa mà chỉ thích ăn chơi;
Khi anh muốn trở thành người thật tốt
Mà người khác lại cười anh dại dột.

31
Đau khổ là khi trong cuộc sống
Phải lo toan vất vả suốt đêm ngày,
Dành phần lớn tư duy và lao động
Cho tầm thường cái vật chất hôm nay,
Để mai no, nhưng đầu ta trống rỗng,
Và cuộc đời ta bỏ phí không hay.
Nhưng đau khổ cũng là khi bị đói -
Ai hết gạo chắc tin lời tôi nói!

32
Đau khổ là khi bên chiếc đàn ta muốn
Đánh thật hay nhưng bất lực ta ngồi.
Đau khổ là khi làm thơ, ta ngủ muộn,
Không nói hết nỗi lòng đang sục sôi.
Đau khổ cũng cho ai mau bị cuốn
Vào cuộc đời con cái sớm. Còn tôi,
Không lấy vợ đúng năm này, tháng nọ,
Với các cụ, mới là điều đau khổ!

33
Đau khổ là khi giữa những người thân thuộc,
Giữa quê hương, đất nước của chính mình,
Mà phải sống như một anh ngoại quốc,
Bị chê cười, lạc lõng với xung quanh.
Và đau khổ cũng là khi bắt buộc
Nói những điều không thật với lòng anh.
Theo Khayam: trên đời này khổ nhất
Là người giỏi để thằng ngu nó dắt!

34
Đau khổ cũng là khi ta bất lực
Trước những việc không hay và đau lòng.
Đau khổ cũng là khi ta có sức
Và có tài, nhưng phải chịu ngồi không.
Và dau khổ cũng là khi bực tức,
Đem chuyện nhà ta nói trước đám đông,
Và ai đó trong người nghe xấu bụng,
Mách vợ ta, làm gia đình lủng củng.

35
Đau khổ là khi ta chân thật
Đem nói ra không sót một điều gì,
Cả những cái tâm tình, sâu kín nhất,
Mà mọi người không hiểu, vẫn hoài nghi.
Rồi cứ thế, dần dần ta để mất
Cái cuối cùng ta vẫn có nhiều khi:
Ta sẽ chẳng tin ai, băng cách đó,
Ta lại biến chính ta thành đau khổ.

36
Đau khổ là khi thơ ta viết
Với tất  cả say mê và chân tình,
Nhưng người khác chỉ lật trang qua quýt
Rồi đôi lời khen lấy lệ khích anh.
Nhưng ngược lại, nhiều nhà thơ, tôi biết,
Lại cứ ép người ta xem thơ mình
Bằng đủ cách: nhét tận tay, qua báo,
Mà cách nào cũng đau và cũng láo.

37
Đau khổ là khi ta đạp xe giữa phố
Thấy một cô đi phía trước, áo hồng,
Rất ăn diện, xe Mifa, thon nhỏ,
Và bồi hồi ta tự hỏMIF: Xinh không?
Thế là ta đạp dướn lên để cố
Như vô tình, dù một thoáng, ta trông,
Nhưng rất tiếc: phía sau nàng đẹp thật,
Mà phía trước mới nhìn ta suýt nhất!

38
Đau khổ là khi ta thông cảm
Với căm căm cái rét lão ăn mày,
Nhưng cởi áo cho ông, ta chẳng dám
Dù trong lòng ta rất muốn. Xưa nay
Chịu đau khổ cũng là ai dũng cảm
(Cái nhiều người cho là ngốc, thơ ngây)
Đem cái riêng của chính mình chia sẻ.
Đời vô lý, nhưng sao ta chịu thế?

39
Đau khổ là khi anh tự nhốt
Bản thân anh vào cái vỏ chính mình,
Và anh nghĩ chỉ mình anh là tốt,
Còn mọi người và mọi cái xung quanh
Là vô lý, là bất công, là dốt,
Rồi suốt đời ngộ nhận đến khi anh
Thấy mình sai thì ôi ôi lúc đó
Anh sẽ biết thế nào là đau khổ.

40
Đau khổ là khi hàng ngày ta đủng đỉnh
Đến cơ quan, rất oai vệ ta ngồi,
Ta uống nước, ta lau bàn, sửa kính,
Ta chuyện trò… Cứ thế, tám giờ trôi.
Và cứ thế đến kỳ lương ta lĩnh
Để cuối cùng anh sẽ lại khen tôi,
Tôi khen anh, và chúng ta lấy thưởng.
Và đau khổ người nào còn biết ngượng.

41
Ôi đau khổ là khi ta để mất
Hay thờ ơ lòng kính trọng chính mình.
Ta giả điếc, ta lờ qua sự thật,
Quên mọi người, quên lý tưởng quang vinh.
Và nếu phải, dù một lần giáp mặt
Với lòng ta, ta chống chế, thanh minh.
Sống lương tâm, cho mình là rất khó.
Thiếu lương tâm, cho người là rất khổ.

42
Đau khổ là khi con người ta vĩ đại,
Tốt, thông minh, nhân đạo biết nhường nào,
Sao có lúc con người kia cũng lại
Tự giết mình bằng cán cuốc, bằng dao?
Đáng lẽ sống, yêu nhau, sao cứ phải
Sống như thù, tôi chẳng hiểu làm sao.
Vâng cứ trách là tôi phi chính trị.
Tôi bình thường, chỉ nói điều tôi nghĩ.

43
Đau khổ là khi bao đời nay dân tộc
Palastine bị đuổi khỏi đất mình,
Và cứ thế dìu nhau trong tiếng khóc,
Hàng triệu người luôn phiêu bạt, hy sinh.
Đau khổ là khi anh mất gốc,
Sống nhờ người, xa đất tổ quê anh.
Vâng, đau khổ phải làm người phụ thuộc,
Nhưng  khổ hơn là người khôngTổ quốc.

44
Đau khổ là khi một nhúm thằng đồ tể
Theo lệnh trên, dùng dao quắm, dùng vồ
Đập vào gáy dân tộc mình, cứ thế
Giết bốn triệu người, giết cả Ăngco.
Vâng đau khổ! Tôi hoàn toàn không thể
Không thấy buồn khi hai tiếng tự do
Được nhắc đến quá nhiều trên trái đất
Khi cái chính người ta quên - Sự thật!

45
Đau khổ là khi … Mà có lẽ
Mười mấy khổ trên cũng đủ lắm rồi.
Cái tính tôi hay quên, và cứ thế
Định kéo dài mươi khổ nữa, nhưng thôi,
Dành dịp khác, dần dần tôi sẽ kể,
Chứ bây giờ có vị đã lườm tôi
Như muốn nhắc: anh viết thơ cách đó
Rồi bắt xem, mới là điều đau khổ!

46
Ba điều khổ theo sách Kinh đạo Phật
Là tương tăng tất khổ, nghĩa là
Sống với người không yêu là khổ nhất.
Và sống xa người yêu quý chúng ta
Là nỗi khổ thứ thai, mà đúng thât:
Tương ái li tất khổ nói không ngoa!
Và sau chót là tật nguyền tử lão…
Tức bệnh, chết, già nua - ai cũng bảo.

47
Vâng, đúng thế, ba điều  trên chí phải,
Nhưng tôi xin đảo lộn lại thế này:
điều thứ hai, tức là điều tương ái
Nên để đầu, vì thú thực gần đây
Tôi có về Nghệ An thăm bà ngoại,
Định một tuần, nhưng ba bữa ra ngay
Vì nhớ nàng mà nàng còn nhăn nhó:
Anh mà ra muộn hơn là em bỏ!

48
Bairơn nói: hạnh phúc hơn tất cả -
Lần đầu tiên yêu tha thiết, mặn mà!
Nhưng theo tôi, xin thề không nói quá,
Là khổ lần đâu tình yêu đến mà ta
Đã bước sang tuổi băm, toàn mới lạ -
Nào chuyện trò, nào đưa đón, tặng hoa…
Cho đến lúc tỏ tình, ta nói thật:
Anh cưới em.. Nàng hoảng hồn chạy mất.

49
Và tiếp đến là những ngày đau khổ.
Ta trách ta đã ngần ấy tuổi dầu
Mà thơ phú, việc làm ăn ta bỏ,
Chạy theo Nàng trong giận dữ, lo âu.
Tôi cũng biết yêu đương là rất khó,
Nhưng lại cần, và hơn nữa nghe đâu
Từ tuổi băm đến tuổi hâm rất dễ.
Tôi hay lo, nên vội yêu vì thế!

50
“Các cô gái đã làm ta đau khổ,
Làm ta luôn cơ cực biết boa điều”(1).
Vâng, đúng thế, và tôi xin nói rõ
Rằng các nàng rất đỏng đảnh, rất kiêu,
Và thích gây không ít ca này nọ,
Ta bực mình, nhưng khốn nỗi - ta yêu,
Nên tuy giận, nhiều điều ta định nói,
Nhưng gặp nàng, chỉ nhớ câu: Xin lỗi!...
(1). Thơ Hainơ.

51
Oh Love, O l’amour, akh liubov!(2)
Ôi tình yêu! Tôi cứ nghĩ bây giờ
Không có gì còn làm tôi hồi hộp,
Vì người tình tôi đã chọn Nàng Thơ.
Thế mà nay, như người đang dự hop,
Tôi bần thần, hay suy nghĩ vẩn vơ -
Tôi đang yêu, hay đúng hơn, đang cố
Yêu một cô, mà long đong đến khổ.

52
ấy, lại quên, tôi chân thành xin lỗi
Vì bắt nghe lắm chuyện chăng vui gi.
Trong chương trước ông Bairơn có nói
Một đoạn dài về hạnh phúc. Đôi khi
Nhất là lúc đang bực mình, đang đói,
Tôi thấy về đời dăm ba khỏi cần ghi,
Để con cháu (nếu sau tôi lấy vợ)
Biết ông chúng cũng buồn đau, trăn trở.

53
Nhưng bạn đọc đừng xem xong, vì vậy
Mà trách tôi này nọ, sẽ rất phiền.
Cũng đừng nghĩ chỉ đau buồn tôi thấy,
Quên cuộc đời đang ở hướng đi lên.
Không, thực tế bao khó khăn đầy rẫy
Chẳng thể làm tôi bất lực nằm yên.
Tôi vẫn tin, rất tin vào cuộc sống,
Và tin nhất là đôi tay lao động.

54
Tôi vẫn yêu, yêu đến đau trong ngực
Cuộc sống đơn sơ, bề bộn khó khăn này.
Yêu cả người vẫn làm tôi bực tức,
Cái anh hùng và cả cái không hay.
Tôi vẫn yêu những trưa hè oi bức,
Những chiều đông giá lạnh, gió heo may,
Yêu mảnh đất phải chịu nhiều đau khổ,
Nơi gửi gắm một phần tôi trong đó.

55
Vâng, tôi yêu, tự hào và suy nghĩ
Về Việt Nam, đất nước những anh hùng,
Một đất nước đã làm nên chân lý,
Nơi con người trong lửa được tôi nung,
Một đất nước bao đời nay không nghỉ
Dâng trọn mình cho cuộc đấu tranh chung.
Và vì nó, tôi cùng anh đã sống.
Và sẽ sống bằng đấu tranh, lao động.

56
Cũng cùng nó, tôi và anh chia sẻ
Hết niềm vui và nỗi khổ của mình.
Và vì nó, tôi cùng anh có thể
Đem những gì ta đang có - hy sinh.
Vâng, Tổ  quốc chúng ta là đẹp đẽ,
Là anh hùng, là vĩ đại, quang vinh…
Ta ngợi ca quê hương ta yêu dấu,
Nhưng không lẽ ngơ những điều đang xấu?

57
Ai không đã một đôi lần thất vọng
Khi cái ta tin bất chợt một ngày
Ta thấy chúng không thành trong cuộc sống,
Và nghĩ mình sao dại dột, thơ ngây.
Tôi không phải loại người hay dao động,
Nhưng những gì ta đang có hôm nay
Trong thực tế, trong sự đời tế nhị
Đã làm tôi rất băn khoăn, suy nghĩ.

58
Từ nhà ra sân, từ sân ra ngõ,
Xung quanh ta còn bao cái đau đầu.
Ai cũng biết, cũng tự mình thấy rõ,
Và mọi người đã không ngớt trách nhau,
Hay bực bội than trách đời, kêu khổ
Mà ít người ngồi suy ngẫm: do đâu?
Hay tự hỏi: những điều kia xấu vậy
Có thể lỗi một phần ta trong đấy?

59
Ta tự khen là ta hay, ta tốt,
Ta chê nhau, ta lý luận quá nhiều,
Dù thực chất không ít khi ta dốt,
Cái ta làm cũng chẳng được bao nhiêu.
Ta báo cáo làm mười tuy chỉ một.
Ta dùng từ rất đúng chỗ, rất kêu…
Trong thực tế, ta biết ta nói dối,
Nhưng không biết vì sao ta phải nói.

60
Khi sự việc quá rõ ràng, quá dở,
Khi làm sai hay kế hoạch không thành,
Ta vội vã tìm lý do, tìm cớ
Vin đủ điều rồi đổ lỗi loanh quanh,
Vì nhận lỗi do chính mình, ta sợ.
Và thế là rút cục lại tôi, anh,
Ta, tất cả ta không ai sai, bởi lẽ
Đã có người chịu thay, là tập thể!

61
Gay go nhất là bình quân chủ nghĩa,
Bệnh quan liêu và kỷ luật quá tồi.
Thêm vào đó, quản lý buông, vì thế
Như sổ lồng tiêu cực cứ sinh sôi.
Lúc làm việc thì cả già lẫn trẻ
Chỉ nhìn nhau mà dưỡng sức, than ôi,
Vì làm tốt hay làm sai cũng vậy,
Đều như nhau, đều như nhau hết thẩy!



62
Một việc nữa cũng rất đáng lo, tôi nghĩ,
Là tiếc thay rất không ít những gì
Thuộc khái niệm về luân thường, đạo lý
Đang phần nào bị đe dọa mất đi.
Đang mất đi rất nhiều phong tục quí,
Nhiều thói quen, truyền thống tốt; trong khi
Nhiều cái xấu đang tấn công đạo đức,
Mà chúng ta thì nhìn nhau bất lực.

63
Tôi cũng biết những điều trên tôi nói
Có thể sai. Trong hoàn cảnh bây giờ
Nhiều hiện tượng tôi còn chưa hiểu nổi -
Tôi bình thường, dưới góc độ nhà thơ.
Nhưng chắc chắn cũng là điều tội lỗi
Nếu lúc này tôi im lặng, thờ ơ.
Nên cứ nói, ừ thì sai, thì dở,
Nhưng tiếng nói một tấm lòng trăn trở.

64
Thôi, thôi đủ, tôi lan man triết lý
Chuyện cà kê như thế đã khá dài.
Giờ là lúc, sau một thời gian nghĩ,
Tôi bắt đầu phải dịch tiếp chương hai.
Xong, lúc ấy, xin lại cùng các vị
Ta sẽ ngồi tán chuyện gẫu lai rai
Thêm chương nữa - vâng, tất nhiên nếu thích,
Còn nếu không thì thôi, tôi chỉ dịch.
           
            

Chương hai

1
“ Ba mươi tuổi, sao tóc tôi đã bạc,
Rồi bốn mươi không biết sẽ màu gì!” (1)    
Trẻ đôi đứa đã gọi tôi bằng bác.
Không lẽ già? Bất chợt đã nhiều khi,
Tôi thấy tôi không như xưa, lười nhác,
Lười yêu, đùa, lười đọc sách, lười đi.
Người ta nói: Cuộc đời như nháy mắt!
Tôi thì nói: Đời trôi qua nhanh thật.


2
Hay nếu ví cuộc đời là cái dốc,
Thì than ôi, tôi tới đỉnh mất rồi.
Nếu đường lên hiểm nguy và khó nhọc,
Xuống sẽ còn gian khó đến gấp đôi.
Còn hôm nay tôi ngồi trên đỉnh dốc
Của đời mình để suy ngẫm về tôi,
Về những việc chặng đường qua làm được,
Và những việc sắp phải làm phía trước.

3
Nhiều hay ít chừng ấy trang tôi viết?
Chừng ấy trang tôi dịch - ít hay nhiều?
Trong cái kho ý và vần tôi biết
Liệu đang còn cho sắp tới bao nhiêu?
Và phải chăng việc tôi làm cần thiết
Cho riêng mình, cho đất nước tôi yêu?
Một câu hỏi ngô nghê mà tế nhị,
Và dù phải muốn hay không, tôi phải nghĩ.

4
Và cả việc chừng ấy năm tôi sống
Đúng hay sai, tôi đã đạt những gì?
Tôi cáu giận, tôi đấu tranh, hy vọng,
Tôi mày mò trăn trở kiếm đường đi,
Nhưng rốt cục, đúng hay sai? Lao đồng,
Tôi dành nhiều cho lao động, đôi khi
Quên cả sống, quên cả yêu, hết thảy.
Và chẳng biết đúng hay sai điều ấy.

5
Nếu mỗi người một ngôi sao chiếu mệnh,
Sao của tôi, tôi nghĩ, cũng không mờ,
Và có thể sẽ ít nhiều lấp lánh
Nếu mây buồn không che lấp. Ngày xưa
Chắc mẹ tôi sinh tôi trong giá lạnh
Vào một ngày ảm đạm, gió và mưa,
Nên suốt cả cuộc đời tôi có lẽ
Tôi phải chịu lạnh và buồn như thế.

6
Cái buồn ấy bám theo tôi từ nhỏ,
Vừa lớn lên tôi đã kịp thấy đời
Chưa hoàn hảo, đầy bất công, đau khổ
Đầy những điều vô lý ở khắp nơi.
Rồi có dịp được đi đây đó,
Những điều trên tôi vẫn thấy, than ôi,
Thấy mà chẳng làm được gì thay đổi.
Cái buồn lớn ngày một thêm nhức nhối.

7
Buồn lắm chứ, buồn và đau, đau thắt,
Tôi muốn ôm, muốn giữ nguyên lành
Cả bốn biển, cả năm châu, trái đất
Trong hòa bình, trong vĩnh viễn màu xanh.
Tôi muốn thế, nhưng xưa nay trái đất
Đã bao giờ thoát khỏi nạn chiến tranh?
ừ thì tôi không là ai, bé nhỏ,
Nhưng là người, tôi quan tâm  điều đó.

8
Buồn lắm chứ, một phần hai nhân loại
Đang đói ăn, lo kiếm bữa hàng ngày.
Buồn lắm chứ, nhân dân tôi vĩ đại
Gian khổ nhiều, trong mấy chục năm nay,
Mà xưa đói, giờ chưa no nhiều cái:
Vẫn nhiều người xin bố thí, chìa tay…
Bản thân tôi cũng chẳng no, xin lỗi,
Nhưng không lẽ không buồn, không được nói?

9
Buồn lắm chứ, buồn sự đời phức tạp.
Đúng và sai, sai và đúng xóa nhòa.
Cái hợp pháp và cái không hợp pháp,
Tốt và tồi luôn lẫn lộn, và ta
Trong cơn xoáy của cuộc đời bão táp
Ta chống chèo, lo đứng vững, đi xa,
Và sẽ biết: làm người ngay không dễ.
Ta day dứt, ta buồn đau vì thế!

10
Sêchxpia nói trong một bài sonnet
Về thời ông đang sinh sống thế này:
Rằng người tốt, luôn bị đời khinh miệt,
Rằng côn đồ lên mặt dạy người ngay,
Rằng nghệ thuật bị chính quyền bóp chết,
Rằng sự đời trái ngược đó và đây…
Ông muốn chết, thoát những điều thấy đó,
Nhưng không nỡ để người yêu đau khổ.

11
Thời của ta, tất nhiên, không phải vậy.
Ta đang xây một xã hội tốt lành,
Nhưng rất tiếc, tạm thời ta vẫn thấy
Biết bao điều trái ngược có xung quanh.
Và tất cả những điều ta thấy ấy
Bắt ta buồn; và có thể tôi, anh
Không muốn chết như Sêchxpia ngày trước,
Nhưng không nghĩ, không buồn đau sao được?

12
Buồn lắm chứ, buồn cả vì cuộc sống
Đã bắt ta luôn vấp ngã khá nhiều,
Đến đôi lúc tưởng hoàn toàn thất vọng.
Buồn cả vì trắc trở với tình yêu.
Buồn cả việc găp bất công ta chẳng chống,
Nhưng cuối cung kết quả chẳng bao nhiêu.
Và buồn nhất, một nhà thơ đã nói,
Là anh đúng mà không ai hiểu nổi.

13
Buồn cả việc sắp già, không chỗ ở,
Chỉ ước mơ có được một căn phòng
Độ mươi mét - để yêu và lấy vợ,
Để mùa hè - được cởi áo; mùa đông
Được dậy muộn; buồn cả vì vô cớ
Bỗng thấy buồn, muốn đập phá chơi ngông,
Vì đôi lúc quá cô đơn, quá mệt,
Đêm một mình lang thang trong mưa rét.

14
Buồn lắm chứ! Thơ và văn tôi viết
Mấy nghìn trang, năm sáu tập khá dày,
Là lao động của nhiều năm không mệt,
Có thể tồi, cũng có thể là hay.
ừ, thì thơ thế nào tôi vẫn biết,
Nhưng một khi bạn có nó trong tay
Thì lúc đọc, chớ lật qua hờ hững,
Vì điều ấy quá sức tôi chịu đựng.

15
Đọc một bài xô-nê ta chỉ mất
Ba mươi giây, nhưng để dịch - mười giờ.
Tôi cũng nghĩ dịch thơ là mệt nhất.
Dịch là làm, vì hai cái đều thơ.
Còn nhuận bút bao nhiêu? Xin nói thật:
Thơ Sêcxpia trường Tổng Hợp vừa qua
Trả một hào cho mỗi câu tám chữ.
Bạn mà thế, bạn cũng buồn lắm chứ!

16
Buồn lắm chứ! Thơ viết ra cốt để
Được đem in, mang ích lợi cho đời.
Tôi viết, dịch mấy nghìn trang cũng thế,
Không cho mình, không phải một trò chơi.
Nghĩa là muốn được in, nhưng đâu dễ,
Chỉ đôi bài, đây đó một bài nơi
Được lên báo, mà phần nhiều thơ dịch,
Và không phải những bài tôi thật thích.

17
Buồn lắm chứ, buồn vì trong cuộc sống
Tôi bị xem là thằng ngốc, anh hề.
Người ta nói: tôi hoàn toàn lạc lõng
Với cuộc đời đang có thực… Tôi nghe,
Nghe mà chỉ thêm buồn và thất vọng.
Trốn nơi nào cho thoát khỏi cừơi chê?
Nên lắm lúc tôi đã vờ ngốc thật.
Tôi tếu, cười, cười mà rơi nước mắt.

18
Tôi vẫn biết, cả trong thơ cũng vậy,
Tôi bị chê là quá thật, quá buồn,
Và chỉ nói về riêng tôi… Điều ấy
Chưa bao giờ tôi phủ nhận. Luôn luôn
Tôi mặc cảm thấy thơ mình đâu đấy
Đứng tách rời thơ giả dối, con buôn.
Xin đừng nghĩ tôi tự hào vì thế.
Tôi buồn lắm, buồn và đau nhiều lẽ.

19
Sau hai cuộc chiến tranh dài ác liệt,
Đầy hy sinh và gian khổ, bây giờ
Cả đất nước đang khó khăn, tôi biết,
Nhưng chuyển mình đi tới đích; và thơ
Cần tiếng nói đầy lạc quan, kiên quyết,
Ca ngợi đời trong lao động, ước mơ…
Tôi biết thế - cần tiến lên phía trước,
Nhưng không phải biết mà làm ngay được.

20
Điều muốn nói buồn vì chưa kịp nói.
Bài thơ hay chưa kịp viết; lúc nào
Tôi cũng nghĩ như mình đang có lỗi
Trước mọi người, trước cuộc sống. Dù sao
Trong sáng tác, tôi chưa hề nói dối,
(Như  trong đời chưa kiếm cách leo cao)
Và nếu nhỡ có làm sai gì đấy,
Thì thú thật, tài của tôi chỉ vậy.

21
Một trong ba chức năng Văn học
Là nói lên cái hiện thực hàng ngày.
Đây quả đúng là vấn đề rất hóc
Mà thơ mình trong giai đoạn gần đây
Đã hiểu sai, theo tôi, nên bạn đọc
Cứ đợi hoài mà không thấy thơ hay.
Người ta nói ”mất mùa thơ” này nọ,
Tôi thì nghĩ chung qui do ở chỗ:

22
Thơ không nói được điều sâu kín nhất
Của người xem rất khó tính bây giờ;
Chỉ ca ngời rất chung chung, không thật,
Viết lại dài, ý ít, tán vu vơ,
Mà thật tiếc, không sâu vào thực chất,
Cái làm nên sức sống của bài thơ,
Là tình cảm. Vâng thì đời đẹp đẽ,
Nhưng không được ca ngợi đời như thế.

23
Và ở chỗ do người ta ào ạt
Đưa vào thơ hết tất cả những gì
Có thể đưa, đến bực mình, lạm phát
Các đề tài rất dung tục. Nhiều khi
Còn có anh tự khoe mình thành đạt
Đưa vào thơ phân lợn, cá rô phi…
Tôi không nghĩ thơ siêu phàm, nhưng nó
Vẫn là thơ, xin trả về đúng chỗ.

24
Nói thì sợ là “thơ mình, vợ bạn”,
Nhưng thơ nay quả lắm cái đau đầu.
Người đọc chán, người làm thơ cũng chán,
Báo ngại dùng, nhà xuất bản đùn nhau.
Nghĩa là nhìn về tương lai - rất nản,
Cứ đà này sẽ không biết tơi đâu?…
Mà một khi thơ đã là nghĩa sống,
Hỏi làm sao không buồn, không dao động?

25
Buồn lắm chứ, buồn vì ta thừa kế
Từ vốn thơ thế giới quả không nhiều.
Các cụ ta, cả thơ xưa cũng thế,
Dịch rất tồi, mà cũng chẳng bao nhiêu.
ừ thì lỗi do chiến tranh, có thể,
Nhưng thực tình… Xin chớ nghĩ tôi kiêu,
Tôi bắt tôi phải dịch thơ người khác,
Khi có thể, và muốn ngồi sáng tác.

26
Tôi nói thế không hề cho thơ viết
Là sang hơn thơ dịch. Đúng, bao giờ
Dịch cũng tốt và là điều cần thiết
Cho cuộc đời, cho văn học. Làm thơ
Tôi cũng có những điều riêng muốn viết,
Nhưng phải ghìm; và thú thật vừa qua
Tôi viết ít, dịch nhiều vì một lẽ -
Dịch dễ in và cần hơn, chỉ thế.

27
Buồn cả việc chính bản thân nghề dịch
Bị làng thơ và xã hội xem thường -
Không tổ chức, không báo riêng khuyến khích,
Không cả tiền. Sống chỉ dựa vào lương.


Buồn cả việc, một số anh tuỳ thích
Cứ dịch bừa, không lý luận, đề cương,
Và tất nhiên dịch không hay, tùy tiện,
Làm người đọc ngày một thêm định kiến.

28
Buồn cả một số người chỉ có
Đôi bài thơ in rải ddinow, thế mà
Được vĩnh viễn gọi là nhà thơ, và họ
Cứ tưởng mình là ghê gớm, tài ba.
Còn những người dịch thơ đầy gian khổ
Chỉ được xem là đồng nghiệp hạng ba,
Là thợ dịch, chuyên ghép vần, chuyển chữ…
Ngớ ngẩn thật, nhưng cũng buồn lắm chứ?

29
Vâng buồn lắm, buồn đến đau nhức nhối -
Buồn tập thơ anh dịch mấy năm trời
Rất muốn in mà không sao in nổi,
Và anh nhờ đọc hộ một vài nơi.
Nhưng các vị tiếng tăm kia từ chối.
Anh lại buồn, đưa bạn gái đọc chơi,
Mà cũng chẳng vui hơn, vì cô gái
Tưởng anh đang tấn công, nên trả lại.

30
Buồn cả việc báo và nhà xuất bản,
Như phần đông người đọc sách bây giờ,
Về trình độ nói chung cón có hạn
Trong việc tìm, nhận xét, chọn in thơ.
Thêm vào đó, lại nể nang bè bạn,
Nên nhiều bài thơ tốt bị làm ngơ.
Chưa nói chuyện không ít anh biên tập
Cậy báo mình, tranh thủ in tới tấp.

31
Về nhiều mặt, thơ hiện nay đang bí
Đến cả tôi cay cú thế làm rồi
Cũng chuyển sang viết văn xuôi, thầm nghĩ,
Định giải buồn dăm ba bữa mà thôi.
Nhưng không ngờ viết cũng trôi, vừa ý,
Nên kéo liền một mạch, cuối cùng tôi
Trong sáu tháng xong mười lăm truyện ngắn,
Tính số trang cũng tròn hai trăm chẵn.

32
Thế là tốt, là đáng mừng, khỏi nói,
Văn giúp tôi diễn tả hết những gì
Thơ không nói hoặc là không nói nổi.
Nhưng tôi buồn và cứ nghĩ nhiều khi
Trước Nàng Thơ tôi ít nhiều có lỗi
Như anh chồng định trốn vợ ra đi,
Đi để kiếm tình nhân, hay vợ lẽ…
Không! Tôi quyết không là người như thế.

33
Tôi đã về với Nàng Thơ bất hạnh,
Sẽ thủy chung, sẽ sống trọn đời mình,
Dù Nàng xấu, bị chê hay bị đánh,
Hay vì Nàng, tôi có thể hy sinh.
Và bằng chứng - mấy hôm nay tuy lạnh,
Tuy đang buồn, răng nhức nhối rất kinh,
Tôi đã viết những vần thơ sùi sụt,
Bắt người đọc cũng buồn lây đôi chút.

34
Và vì thế, vì bỏ lâu không viết,
Vì nhức răng, vì mưa gió, đau đầu,
Nên chắc chắn những dòng trên, tôi biết
Chẳng ra gì, rời rạc, lại không đâu.
Chỉ toàn chuyện riêng tư, không cần thiết
Phải dài dòng ca cẩm nói cùng nhau.
Nhưng người đọc bỏ qua cho điều đó.
Thơ là thế, lúc thế này, thế nọ.

35
Thưa bạn đọc, thời gian trôi nhanh thật:
Kể từ khi tôi viết, dịch chương đầu
Cho tới nay đã ba năm - tôi bắt
Các bạn chờ, như thế đã là lâu.
Nghĩa là đã ba vòng tròn trái đất
Quanh mặt trời đều đặn nối theo nhau.
Tôi thì tiếc là trong thời gian đó
Hơn nghìn vòng tôi quay quanh một chỗ.

36
Suy cho kỹ ba năm là rất ngắn,
Nhưng ba năm có thể lại quá dài
Cho một người như tôi, luôn phải bận
Để bắt đầu tiếp tục viết chương hai –
Và để viết mười bẩy chương chắc chắn
Cứ đà này, sẽ bỏ giở nay mai.
Nhưng mà thôi, cuối cùng, dù có muộn.
Tôi cũng viết chương hai như đã muốn.
 
37
Gì thay đổi trong ba năm trời ấy?
Tôi bình tâm ngồi điểm lại - không nhiều:
Về đời tư vẫn hoàn toàn như vậy,
(Có lẽ trừ một cú sốc tình yêu).
Còn sáng tác thì như ta đã thấy,
Viết thì lười, in chẳng được bao nhiêu,
Nếu không kể độ vài ba cuốn sách
Mà tôi ép người người ta in đủ cách.

38
Nhưng một cái khác xa xưa, dễ nhận
Là trong thơ cũng giống ở trong đời,
Tôi trở nên dễ buồn hơn, già dặn.
Có thể vì đây đó khá nhiều nơi
Tôi đã đi, thấy nhiều điều khác hẳn,
Mà ngẫm mình, tư lự, ít vui chơi…
Không hiểu sao đôi khi tôi cứ nghĩ:
Đời đang thế, quá vui là vô ý.

39
Buồn là dễ, như người ta vẫn nói,
Là thủ tiêu mọi ý chí, là hèn.
Tôi cũng biết, và còn cho có tội,
Nếu để buồn lây sang cả người bên.
Và vì thLa, tôi chân thành xin lỗi
Vì đã buồn, than khóc ở phần trên.
Nhưng bạn đọc đừng trách tôi này nọ
Vì cái cớ để tôi buồn cũng có.

40
Nhân năm mới tôi về quê ăn Tết
(Và ở quê, tôi đã viết chươong này)
Cũng muốn vui, nhưng than ôi, trời rét,
Mưa dầm dề. Thêm vào đó, về đây
Là để ăn bánh chưng, ăn bánh tét,
Thế mà răng lại nhức buốt, lung lay,
Chưa nói chuyện người yêu tôi tuần trước
Tuyên bố cắt, hỏi không buồn sao được?

41
Buồn lắm chứ, thế là tôi tìm giấy
Nằm trong chăn viết một mạch dài dài
Băm mấy khổ, như chúng ta vừa thấy,
Đủ thứ buồn, với giọng kể bi ai.
Thế mà rất say sưa, ai gọi dậy,
Tôi cũng lờ, tất cả bỏ ngoài tai.
Vâng, tôi viết đúng buồn rơi nước mắt.
Ai đau răng, viết vui là không thật.

42
Chắc các bạn đọc đến đây có thể
Đang chê tôi: trong thực tế bây giờ
(Và cả xưa) thơ người ta không thế -
Chưa hẳn vần đã được gọi là thơ.
Mà đây chỉ là những lời kể lể,
Không tu từ, không cốt truyện, vu vơ…
Tôi đồng ý, nhưng cũng xin người đọc
Đừng cho tôi là một anh quá ngốc

43
Người ta ví Hồ Xuân Hương sắc bén
Là một cô làm ruộng khỏe, và bà
Dám trâng tráo vén quần cao tới bẹn,
Xuống ao tù Văn học cổ nước ta,
Làm các quan nhà thơ, tuy có thẹn,
Từ cung đình vẫn đưa mắt nhìn ra.
Các quan giận, tất nhiên, nhưng vẫn thích
Và trộm liếc cô nông dân tinh nghịch.

44
Trong “Don Juan của tôi”, tôi cố ý
Viết câu thơ như câu nói thường ngày.
Cứ nói toạc những điều ta suy nghĩ,
Pha chút đùa - có thể thế mà hay.
Chứ làm thơ, thực ra không ít vị
Ưa cầu kỳ, hoa bướm, gió và mây,
Rất sáo rỗng… Tôi thì ưa trần tục,
Vì cuộc sống vốn đã là nghiêm túc.

45
Và hơn nữa, như phần đầu đã nói,
Tiểu thuyết tôi có thể sẽ rất dài.
Nên tôi định cứ dềnh dàng không vội,
Tán đều đều cho tận thết chương hai,
Hay thậm chí cả chương ba - xin lỗi,
Không mấy người chữa được bệnh nói dai.
Nghĩa là muốn nhân đây xin tâm sự
Cũng bạn đọc những câu “buồn lắm chứ”.

46
Vâng buồn lắm, buồn cả trong dịp Tết,
Cứ lắng nghe anh sẽ thấy thế nào!
Đang nằm ấm trong chăn, tôi ngừng viết,
Nghe phòng ngoài, khách nói chuyện xôn xao.
Khách nói chuyện rằng năm nay chưa rét,
Mà trâu cày - trâu ông Lục, bà Bao,
Trâu ông Thíu – mới lớn lên đã gục,
Trong một ngày cả ba con một lúc

47
Sao lại chết? Vì là trâu hợp tác,
Nên ai ai cũng có thể bắt cày,
Cày đến chết, đến gày nhom, hốc hác,
Cày xong rồi, theo đúng lệ xưa nay,
Chưa được ăn đã bị ngay người khác
Bắt đi liền, không ngọn cỏ, lá cây.
Vì đơn giản trâu chung, thưa bạn đọc,
Mà đã chung thì còn ai chăm sóc?

48
Ôi tội nghiệp, những con trâu tội nghiệp,
Đứng trong đêm, không lý sự hiền lành,
Chuồng trống trải, không tường che, tấm liếp,
Đói ngẩng đầu - không có cả mái tranh…
Thế là ngã, trong vũng phân, tội nghiệp,
Thoi thóp nằm để đến sáng chờ anh
Báo trâu ngã. Không phải vì đói mệt.
Vì chủ nghĩa chúng ta mà chúng chết!

49
Kia câu chuyện đang đổi đề, một vị
Nói oang oang: “Đúng một lũ côn đồ!
Đang vụ cấy thì trạm bơm bắt bí!
Thiếu nỗi gì? Cũng rượu uống, cơm no,
Sao cái máy vẫn đứng im tắc tị?”
“Vì thiếu tiền! - một vị khác kêu to,
Vì thiếu tiền lót tay, nên mấy đứa
Máy thì tốt mà cứ vờ sửa chữa”.

50
Thế mấy đứa là ai mà láo vậy?
Là ba anh đi học huyện mới về.
Do hợp cử, công điểm cao, giữ máy
Mới một mùa, đã hoạnh họe rất ghê.
Và thật khổ, một trong ba anh ấy
Là em mình, thế mới thật đáng chê!
Tôi biết chuyên quát em: ”Sao mày thế?”
Hắn chỉ cười, đáng yêu và ngoan tệ!

51
Đúng, em tôi, công bằng ra mà nói,
Là thằng em không đến nỗi, hiền từ.
Thế thì sao, quả là không hiểu nổi,
Sao bây giờ nó đổ đốn, đâm hư?
(Nghĩa là hư ngoài đời). Tôi đã hỏi,
Tôi tra dần, mong biết chuyện riêng tư.
Ra cu cậu chỉ bắt đầu đổi khác
Từ khi nhận chân bơm cho hợp tác.

52
Số là để tranh nhau thêm ít nước
Người ta tranh mang rượu thịt, mang gà
Cho các cậu; và những ai mang trước
Hoặc mang nhiều, được chiếu cố, thành ra
Các cậu quen, không ăn là không được,
Mọi vấn đề chỉ từ đọc sinh ra.
Bố tôi bảo: Hắn đã hư, hẳn vậy,
Nhưng tại đời, tại các anh cả đấy!

53
Lại nghe tiếp, đỡ ồn hơn một ít,
Khách đang kêu là không hiểu thế nào
Năm nay Tết nông dân không có thịt,
Không cân nào mua giá rẻ. Vì sao?
Cũng qua chuyện, vô tình tôi được biết
Rằng nhà tôi làm nghĩa vụ rất cao,
Như năm ngóai đã cân ba tạ lợn,
Nhưng thịt Tết - xách tiền đi chợ Lớn.

54
Trong khi ấy chúng tôi, con - cán bộ
Bên bữa cơm mừng năm mới quây quần,
Đứa này khoe được hai cân, đứa nọ
Lại tự hào trao đổi được mưòi cân.
(Nhưng tất cả để nguyên trên thành phố,
Chỉ mang về cái miệng chén). Nông dân
Là thế đấy – suốt cả năm cùng cực,
Và Tết đến phải nuôi thêm trí thức.

55
Từ nhà tôi rất dễ dàng suy tiếp:
Cả nước ta, có thể nói bây giờ
Đang treo trên đôi vai gầy nông nghiệp
(Trên đấy cũng là nghệ thuật, văn thơ).
Như bố mẹ của chúng tôi, tội nghiệp,
Hai người già lo ruộng khoán, ươm tơ
Để đất nước có gạo ăn, vải dệt,
Và để đón chúng tôi trong dịp Tết.

56
Để bù lại- tuy thực ra bố mẹ
Của chúng tôi không đòi hỏi cái gì -
Chúng tôi biếu hương trầm dăm ba thẻ
Và đôi lời khuyên cách sống. Ra đi
Tôi thì không, nhưng bọn em tuy thế
Vẫn xin tiền của các cụ nhiều khi.
Tôi quát chúng, mẹ tôi cười sợ sệt:
Nhỡ sang năm chúng không về thì chết!

57
Thưa bạn đọc, tôi đã nằm nghĩ ngợi,
Nghĩ rất lâu về những chuyện vừa rồi.
Đúng, nông thôn bây giờ nhiều cái mới,
Nhiều cái mừng, nhưng cũng đúng, than ôi,
Đang còn có nhiều điều cần nói tới,
Như chuyện nhà, chuyện Tết của làng tôi.
Vâng cái làng tôi viết trong truyện “Bão”,
Toàn chuyện thật, dù tôi là nhà báo.

58
Toàn sự thật, tính tôi ưa sự thật,
Dù đôi khi sự thật dễ mất lòng.
Tôi không thể làm ngơ hay nhắm mắt
Trước những điều vô lý ấy. ồ không!
Và viết báo, làm thơ, tôi tự bắt
Phải góp phần làm giảm bớt bất công
Bằng ngòi bút của một ngưòi trung thực,
Không cơ hội, không sáo mọn, công thức.

59
Thưa bạn đọc, thế là tôi đã viết
Về buồn dau chừng ấy cũng quá dài.
Không vui lắm, nhưng biết đâu cần thiết
Cho những người ưa suy ngẫm, còn ai
Không đồng ý thì gút-bai, - tạm biệt.
Còn bây giờ, để kết thúc chương hai,
Mời bạn đọc hãy cùng tôi ngồi nhớ
Cuốn tiểu thuyết Bairơn ta đọc giở.

60
Ta hãy nhớ cảnh Don Juan gặp bão
Phải lênh đênh trên sóng biển nhiều ngày,
Chịu đói khát, đến phải ăn quần áo,
Ăn thịt người - một cảnh hiếm xưa nay –
Rồi rốt cục bị sóng đưa lên đảo,
Chỉ một mình, và ở đó, rất may
Juan đã gặp nàng Haiđê kiều diễm,
Một cô gái, theo tôi là rất hiếm

61
Cô gái ấy yêu Don Juan, và vậy
La thiên nhiên ăn ở rất công bằng.
Sau bao nỗi giân truân như ta thấy,
Được đền bụ hậu hĩnh, thế rồi Juan,
Juan đã gặp một tình yêu nồng cháy
Giữa êm đềm sóng biển, gió và trăng…
Tôi mà được một người yêu như thế,
Khó khăn nào tôi cũng cho là dễ.

62
Nhưng rất tiếc, với riêng tôi cuộc sống
Hình như không có cái luật bù trừ.
Tôi đi biển và cũng từng say sóng,
Say nhiều lần, từng đói khát, tương tư.
Hơn thế nữa, tôi không hề hư hỏng,
Đều đặn thăm và đều đặn viết thư,
Thế thì sao cô người yêu lại bỏ?
Vì chưa ăn thịt người cẳng chó?

63
Ôi phụ nữ, ôi đàn bà, ôi giả dối!
Bairơn kêu câu ấy rất nhiều lần.
Tôi thì thế, quả là không dám nói,
Nhưng xin thề không một chút phân vân,
Rằng phụ nữ đúng là không hiểu nổi,
Rất phiền hà, rất cố chấp, vân vân.
Và mỗi bận viết hai từ phụ nữ
Tôi lại muốn ghép vần ‘buồn lắm chứ’.

64
Chỉ Haiđê và mẹ tôi có lẽ
Đứng cao hơn cái yếu của đàn bà.
Và thú thật, suốt ba năm vì thế
Tôi chần chừ không muốn dịch chương ba,
Vì do thương Haiđê, tôi muốn để
Juan và nàng sống mãi, đẹp trong ta.
Trong chương tiếp Don Juan bị đem bán,
Và nàng chết vì buồn, thưa các bạn.

65
Nhưng năm nay, thất tình, tôi sẽ dịch.
Có thể không, ai biết trước được. Cuộc đời
Thường hay trái với những gì ta thích.
Có thể rồi tôi chỉ mải ăn chơi,
Hay có thể được thành công kích thích,
Tôi nhân đà dịch tuốt tuột một hơi
Hết tất cả mười bảy chương đồ sộ.
Thơ, như người, nói chung là có số!.

 1979